INTRANET Euskara|Español|English|Français
FONATARI - euskal fonetikaren ataria

euskal fonetikaren ataria

:: igurzkariak ::

Euskaran, igurzkarien ordena sei elementuk osatzen dute, bost artikulazio puntutan banatuak:


  Ezpain-
hortzetakoa
Hobietakoa
Dorsala Apikala
Sabaikaria Belarra Glotala
 Igurzkariak
 Grafiak


Horietatik hiru, fonema igurzkariak dira, dagozkien fonema afrikarien korrelatoak. Beraz, euskarak xistukarien honako azpisistema hau du:


  Igurzkaria Afrikaria
 Hobietako dorsala
 Hobietako apikala
 Sabaikaria


Afrikarien kasuan bezala, hauek ere badituzte errealizazio ahostunak, usutasunean eta jatorriari dagokionez euskalkien arabera aldatzen direnak. Sabaikarietan, [ʒ] zubereran eta bizkaieraren hizkera batzutan agertzen da hasierako posizioko /j/ hurbilkari ahostunaren bilakabidearen ondorio bezala, eta zenbait hizkeretan, batez ere bizkaierazkoetan, hiatoetan epentesi bezala. Bilakabide honen hurrengo urratsa igurzkari ahoskabea da [ʃ], gaur egun zaraitzeran eta aezkeran gertatzen dena; horrez gain, ager daiteke mendebaldeko euskalkietan ere, batez ere bizkaieran, bokal talde heterosilabiko berezietan epentesi bezala. Iparraldeko euskalkietan xistukari igurzkari ahostunak frantseseko mailebu lexikoetan gerta daitezke.

Afrikarien kasuan bezain orokorki ez bada izan ere, euskalkiek duela gutxi arte bereizi izan dituzte hiru igurzkariak; halere, grafian, dorsalaren ordez apikala XVI. mendean ere erregistra daiteke, batez ere bizkaieran. Gaur egun, batez ere Hegoaldeko euskalkietan, bi fonema hobietakoen bateratze-bilakabidea hedatzen ari da, eta, dagoeneko, burutua aurkitzen da bizkaieraz. Bi hauen murrizketa, afrikarien kasuan ez bezala, igurzkari apikalaren alde ebatzi da.

Euskararen kontsonante sistema zaharrak ez zuen ezpain-horzkari igurzkaria, /f/, alegia, euskalki bakoitza garai desberdinetan hartuz joan zena. Egun, ez da berdin agertzen euskalki denetan, ezpaita ageri bizkaieraren ekialdeko azpieuskalkian, gipuzkeran eta iparraldeko goinafarreraren zenbait hizkeretan, non, mailebuetan, biezpainkari leherkari ahoskabeaz ordezkatzen den orokorki.
Igurzkari belarra, /x/, berrikisko agertua da hizkuntzan, aurreneko testigantzak XVII. mendekoak baitira. Oro har, /j/ ([j > ʒ > ʃ > x]) hurbilkari sabaikariaren bilakabidez garatua da, jatorri desberdineko beste kasu batzutan ager badaiteke ere. Elementu hau Hegoaldeko euskalkietan bakarrik gertatzen da, baina balio bereizgarriz gipuzkeran eta bizkaieraren eta iparraldeko goinafarreraren zenbait aldakitan besterik ez.

Igurzkari glotal, /ɦ/, euskalki orotakoa garai zaharrean, galduz joan da azken bederatzi mendeetan: Hegoaldeko euskalkietan galera XVI. mendean itxi zen, Iparraldekoetan, aldiz, XX. mende arte gorde delarik. Egun, zubererak besterik ez du balio bereizgarriz.
 
EUSKARAREN HOTSAK|DOKUMENTU BASEA|AHOSKERAK
Deustuko Unibertsitatea Fonetika Laborategia Bizkaiko Foru Aldundia
:: © FONATARI ::